Tezi dume ni nini na kwa nini hukua kadiri umri unavyoongezeka
Tezi dume ni tezi ndogo iliyo chini ya kibofu cha mkojo, ikizunguka sehemu ya juu ya mrija wa mkojo. Kazi yake ni kutengeneza majimaji yanayolisha mbegu za kiume. Kuanzia miaka 45, homoni ya DHT huifanya ikue taratibu, na inapokua hubana mrija wa mkojo unaopita katikati yake.
Kwa Kiingereza inaitwa prostate gland. Katika maandiko ya Kiswahili utakutana pia na jina tezi kibofu — ni kiungo kile kile. Usichanganye na korodani: korodani ziko kwenye mfuko wa uzazi nje ya mwili, tezi dume iko ndani, chini ya kibofu cha mkojo.
Tezi dume iko wapi na inaonekanaje
Iko chini kabisa ya kibofu, mbele ya utumbo mpana. Mrija wa mkojo hautoki kando yake; unapita katikati yake, kama bomba linalopita ndani ya donati. Hii ndiyo sababu ya kila kitu kinachofuata: tezi inapovimba, bomba linabanwa.
Kwa mwanaume wa miaka 30 uzito wake ni takriban gramu 20, ukubwa wa shada la korosho. Kufikia miaka 60 inaweza kufika gramu 40 au zaidi. Hilo peke yake si ugonjwa; linakuwa tatizo pale linapoathiri mkojo.
Tezi dume hufanya kazi gani mwilini
Ina kazi tatu zinazoshikamana:
- Kutengeneza majimaji ya shahawa. Takriban theluthi ya ujazo wa shahawa hutoka kwenye tezi dume. Majimaji hayo huzilisha mbegu na kuzilinda dhidi ya tindikali.
- Kusukuma wakati wa kumwaga. Misuli yake husinyaa na kusukuma shahawa nje kupitia mrija.
- Kufunga njia ya mkojo wakati wa tendo. Hufunga mlango wa kibofu ili mkojo na shahawa visichanganyike.
Kwa nini tezi dume hukua
Chanzo kikuu ni homoni. Testosterone hubadilishwa kuwa DHT (dihydrotestosterone) ndani ya tishu za tezi dume yenyewe. DHT huchochea seli kuzaliana. Kadiri umri unavyoenda, uwiano wa homoni hubadilika na DHT hukaa muda mrefu zaidi kwenye tishu. Matokeo ni ukuaji wa polepole unaoendelea miaka kwa miaka.
Ukuaji huu haujali kama unajisikia mzima. Wanaume wengi hugundua tatizo miaka mitano au kumi baada ya kuanza, wakati mrija tayari umebanwa vya kutosha kubadilisha mtiririko wa mkojo.
Sababu sita zinazoharakisha ukuaji
Umri
Baada ya miaka 45 kiwango cha DHT (homoni inayochochea ukuaji wa tishu za tezi dume) huanza kupanda. Kufikia miaka 60, zaidi ya nusu ya wanaume wana tezi dume iliyokua.
Historia ya familia
Kama baba au kaka alikuwa na tatizo la tezi dume, uwezekano wako ni mkubwa mara mbili. Anza kufuatilia mapema zaidi.
Uzito na sukari
Unene wa tumbo na kisukari cha aina ya pili huongeza uvimbe wa mwili mzima, tezi dume ikiwemo.
Maisha ya kukaa
Kukaa masaa mengi (udereva, ofisi, pikipiki) hukandamiza mzunguko wa damu kwenye nyonga na kufanya uvimbe udumu.
Chakula
Nyama nyekundu nyingi, mafuta mengi na mboga chache huhusishwa na tezi dume kubwa zaidi. Nyanya, samaki na karanga huenda upande mwingine.
Kunywa maji kidogo
Mkojo mzito huwasha utando wa mrija na kufanya dalili zionekane kali zaidi kuliko ukubwa halisi wa tezi dume.
Matatizo matatu tofauti ya tezi dume
Yanachanganywa mara nyingi kwa sababu dalili za mwanzo zinafanana, lakini ni hali tatu tofauti kabisa:
| Hali | Ni nini | Huathiri zaidi |
|---|---|---|
| BPH — kuvimba kusiko kwa saratani | Kuongezeka kwa idadi ya seli kutokana na umri na homoni | Wanaume 45+ |
| Prostatitis | Uvimbe wa tezi dume, mara nyingi kutokana na maambukizi au msongo wa nyonga | Wanaume 25–50 |
| Saratani ya tezi dume | Ukuaji mbaya wa seli, mara nyingi bila dalili mwanzoni | Wanaume 55+ |
Tezi dume hupimwaje
Vipimo vitatu ndivyo vinavyotumika kila mahali, na vyote vinapatikana katika hospitali kubwa za Tanzania:
- Kipimo cha PSA. Kipimo cha damu kinachopima protini inayotengenezwa na tezi dume. Kiwango cha juu hakimaanishi saratani moja kwa moja — kinaweza kupanda kutokana na maambukizi au tezi dume kubwa. Ni ishara ya kuchunguza zaidi, si utambuzi.
- Uchunguzi wa rektamu (DRE). Daktari hupapasa tezi dume kupitia utumbo ili kuhisi ukubwa, umbo na ugumu wake. Huchukua sekunde chache.
- Ultrasound na kipimo cha mtiririko wa mkojo. Hupima ujazo wa tezi dume na kiasi cha mkojo kinachobaki kwenye kibofu baada ya kukojoa.
Kama vipimo vinaonyesha kitu kisicho cha kawaida, hatua inayofuata ni biopsy — kuchukua sampuli ndogo ya tishu kwa uchunguzi wa seli. Hii ndiyo pekee inayothibitisha au kuondoa saratani.
Uchunguzi wa damu wa PSA pamoja na uchunguzi wa daktari ndio hutofautisha kati ya hizi. Kupima si jambo la kuogopa. Ni njia pekee ya kujua unashughulikia hali gani.
Nini kinafuata
Kama unataka kujua kama tezi dume yako tayari inaathiri mkojo, angalia dalili za tezi dume kwa mwanaume. Kama tayari unazo na unatafuta chaguzi, soma dawa na tiba za tezi dume zinazopatikana Tanzania.